Về chuyện yêu Việt Nam, những chiếc bàn hình chữ nhật, ghế bố và di tích văn hóa Chiến tranh Lạnh


[tác giả : Lê Minh Khải ; dịch giả : Hà Hữu Nga]

Vài ngày trước đây, có một bài trên báo Dân Trí viết về việc người Việt thèm thuồng được nghe người nước ngoài nói họ yêu Việt Nam.

Giao hữu bóng đá Việt Nam - Manchester City

Rõ ràng khi đội bóng Manchester City chơi ở Việt Nam thời gian gần đây, có ai đó đã cố nài mớm một số cầu thủ nói “Xin chào Việt Nam” và “Tôi yêu Việt Nam”, nhưng các cầu thủ đó lại lờ đi lời nài mớm ấy. Điều này làm phiền lòng một số người Việt, nhưng nó lại khiến cho tác giả của bài báo phải đặt câu hỏi là tại sao người Việt lại muốn được nghe người nước ngoài nói rằng họ yêu Việt Nam.

Thực sự, trong nhiều năm qua các du khách nước ngoài thường được mớm những câu như “Tại sao bạn yêu Việt Nam?” hoặc “Điều gì làm cho bạn yêu thích Việt Nam?”, cứ như thể sự hiện diện thể chất đơn thuần của họ trên đất nước này chính là bằng chứng về tình yêu của họ đối với quốc gia ấy vậy. Và trong khi cho đến bây giờ vô số người nước ngoài công khai bày tỏ tình yêu của họ đối với dân tộc Việt Nam, và trong khi cho đến bây giờ Việt Nam về cơ bản đã bắt đầu lập trình về phương diện văn hóa để mong đợi được nghe người nước ngoài nói rằng họ yêu Việt Nam, thì tác giả của bài viết trên báo Dân Trí lại cho rằng tình yêu Việt Nam không phải là một cái gì đó mà người Việt Nam phải mong đợi từ người nước ngoài, mà bản thân họ phải xứng đáng để người nước ngoài phải tôn trọng mình.

Soviet train poster, 1957

Đây là một điểm thú vị, nhưng tôi lại quan tâm nhiều hơn đến lịch sử của nhu cầu nghe người nước ngoài nói rằng họ yêu Việt Nam, và càng ngày tôi càng nhận thấy nó như là một phần của tính lì mà tôi gọi là “văn hóa Chiến tranh Lạnh” ở Việt Nam.

Với sự sụp đổ của Bức tường Berlin, sự sụp đổ của Liên Xô và các động thái hướng tới một nền kinh tế thị trường ở Việt Nam trong những thập kỷ sau khi thực hiện chính sách Đổi Mới, thì phần lớn Chiến tranh Lạnh đã đi đến hồi kết. Tuy nhiên, vẫn có những khía cạnh của cuộc Chiến tranh Lạnh tiếp tục tồn tại ở những nơi như Việt Nam. Các khía cạnh của cuộc Chiến tranh Lạnh còn lại là những yếu tố thuộc nền văn hóa của thời kỳ đó, và điều khiến cho người nước ngoài nói rằng họ yêu Việt Nam, theo tôi, chính là khía cạnh như vậy của văn hóa này.

Meeting-room in Vietnamese communism

Trong Chiến tranh Lạnh, Liên Xô và Mỹ ganh đua để lôi kéo các đồng minh về phía họ. Thứ diễn ngôn mà Hoa Kỳ sử dụng tại thời điểm đó để nói về các đồng minh của họ nhấn mạnh rằng tất cả họ đều “yêu tự do”, trong khi đó đối với khối Xô Viết thì ý tưởng về “tình anh em xã hội chủ nghĩa” mới là quan trọng. Và khi các phái đoàn của các nước thuộc khối Liên Xô hội họp, họ thường tổ chức trong các hội trường lớn với những chiếc bàn hình chữ nhật và xung quanh là những chiếc ghế to lớn, nặng nề mà ở đó từng nhân vật phát biểu. Sau cuộc họp, các đại biểu đến từ các quốc gia xã hội chủ nghĩa anh em sẽ đi ăn cùng nhau, và ở đó họ sẽ nâng hết ly vodka này đến ly vodka khác hầu chúc “tình hữu nghị giữa các dân tộc chúng ta” và vì “hòa bình thế giới”.

Còn ngày nay, phần lớn các cuộc họp trực diện trên thế giới diễn ra trong những căn phòng kê bàn tròn hoặc hình bầu dục cho phép mọi người thảo luận tự do, và nếu sau đó những người tham dự cuộc họp quyết định đi ăn cùng nhau, thì có vẻ họ không đồng loạt nâng ly và nói “chúc mừng”. Tuy nhiên, Việt Nam thì lại khác. Việc dùng bàn hình chữ nhật và xung quanh kê những chiếc ghế lớn, nặng nề vẫn chiếm ưu thế trong các phòng họp và người ta vẫn mong được người nước ngoài bày tỏ tình yêu đối với Việt Nam.

Beer

Giống như những bộ bàn ghế trong các phòng họp Việt Nam, tôi thấy kỳ vọng này là một di tích của thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Nó xuất phát từ một thời mà người Việt Nam, giống như các nước khác trong khối Xô Viết, cần phải chứng tỏ rằng họ là đối tác của các nước khác. Theo tôi, nó cũng là một di tích của thời kỳ chiến tranh Việt – Mỹ khi người ta cần chứng tỏ sự ủng hộ của người nước ngoài đối với miền Bắc. Còn về bộ bàn ghế hình chữ nhật to lớn nặng nề, thì cách giải thích cho việc liên tục sử dụng chúng có thể dẫn đến một cuộc thảo luận còn dài, và sẽ đưa tôi vào một chủ đề mà dù không biết thật nhiều, nhưng tôi vẫn có thể cảm nhận được.

Nhiều năm trước, tôi đọc một số tác phẩm của các nhà nhân học lịch sử John và Jean Comaroff. Trong các tác phẩm của họ về các xã hội châu Phi trong thời kỳ thuộc địa, các tác giả trên đã thể hiện những cách thức thay đổi diễn ra tại thời điểm đó, kể cả những thay đổi trong các tư thế và vận động của cơ thể. Cụ thể hơn, những người dân châu Phi đã thay đổi từ việc ngồi xệp trên mặt đất và ăn bốc, đến việc ngồi vào bàn ăn và sử dụng thìa, dĩa…

Hanoi Jane

Chiến tranh Lạnh đã mang lại những thay đổi tương tự cho các nước thuộc khối Xô Viết. Khả năng và nhu cầu ngồi trong những bộ bàn ghế lớn, nặng nề kê hình chữ nhật và vận động (hoặc không vận động) cơ thể theo những cách nhất định, và chờ đợi từng người lần lượt phát biểu, tất cả đều học được từ thời điểm đó. Và ngày nay họ vẫn còn thực hành, như là thực hành việc nài mớm người nước ngoài nói họ yêu Việt Nam vậy.

Tôi cảm thấy càng ngày càng nhận thức rõ hơn về nhiều khía cạnh văn hóa “Việt” vốn là sản phẩm của thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Hy vọng rằng những nhà nhân học tài năng sẽ nghiên cứu và sớm viết về chủ đề này.

Путинка

There was an article a couple of days ago in the newspaper Dân Trí about the Vietnamese fetish for hearing foreigners say that they love Vietnam.

Apparently when Manchester City played in Vietnam recently, someone tried to get some of the players to say “Hello Vietnam” and “I love Vietnam,” but the players ignored these requests. This bothered some Vietnamese, but it led the author of this article to question why it is that Vietnamese have a need to hear foreigners say that they love Vietnam.

Indeed, foreign visitors having been getting asked questions like “Why do you love Vietnam?” or “What is it that you love about Vietnam?” for years, as if their mere physical presence in the country is proof of their love of a nation.

And while countless foreigners have by now publically stated their love for the nation of Vietnam, and while Vietnamese have by now basically become culturally programmed to expect to hear foreigners to say that they love Vietnam, the author of this article in Dân Trí argues that love of Vietnam is not something that Vietnamese should expect from foreigners, but that they themselves should earn.

This is an interesting point, but I’m more interested in the history of this need to hear foreigners say that they love Vietnam, and I’m increasingly coming to see it as part of the perseverance of what I would call “Cold War culture” in Vietnam.

With the fall of the Berlin Wall, the collapse of the Soviet Union and the move towards a market economy in Vietnam in the decades following the implementation of the Đổi Mới policy, the Cold War to a large extent came to an end.

However, there are aspects of the Cold War that still survive in places like Vietnam.

The aspects of the Cold War that survive are elements of the culture of the Cold War era, and getting foreigners to say that they love Vietnam is, I would argue, one such cultural aspect.

During the Cold War, the Soviet Union and the US competed to win over allies to their side. The discourse that the US used at that time to talk about its allies emphasized that they were all “freedom loving,” whereas in the Soviet Bloc the idea of a “Socialist brotherhood” was important.

And when delegations from the countries of the Soviet Bloc met with each other, they met in large rooms with tables arranged in a rectangle and surrounded by big, heavy chairs where one person spoke at a time.

After their meeting, the delegates from brotherly Socialist nations would then go to eat together, and there they would raise glass after glass of vodka in toasts to “the friendship between our peoples/nations” and for “peace on earth”.

Today in much of the world face-to-face meetings take place in rooms with round or oval tables that allow for free conversation, and if the people meeting decide to eat together afterwards, they are more likely than not to raise their mugs of beer together and say “cheers”.

Vietnam, however, is different. The practice of placing tables in rectangles and surrounding them with big, heavy chairs still dominates in meeting rooms, and foreigners are still expected to declare that they love Vietnam.

Like the tables and chairs in Vietnamese meeting rooms, I see this expectation as a relic of the Cold War era. It stems from a time when the Vietnamese needed to demonstrate, like the other countries in the Soviet Bloc, that they were the partners of other countries. It is also, I would argue, a relic of the Vietnam/American War-era need to showcase the support of foreigners for the North.

As for the rectangular tables and big, heavy chairs, explaining their continued use would lead to a long discussion, and would lead me into a topic that I don’t know a lot about, but which I can nonetheless sense.

Many years ago I read some of the works of historical anthropologists John and Jean Comaroff. In their writings about African societies during the colonial era, the Comaroffs demonstrated how the changes that took place at that time included things like changes in body posture and body movements.

More specifically, certain African villagers went from sitting on the ground and eating with their hands, to sitting in chairs around tables and eating with forks and spoons, etc.

The Cold War brought similar changes to the countries of the Soviet Bloc. The ability, and need, to sit in big, heavy chairs around tables arranged in a rectangle and to move (or not move) one’s body in certain ways, and to wait one’s turn to talk, were all learned at that time.

And they are still practiced today, as is the practice of asking foreigners why they love Vietnam.

My sense is that there are many more such aspects of what we today see as “Vietnamese” culture that are the product of the Cold War era. Hopefully some energetic anthropologist will research and write about this topic sometime soon.

Advertisements
Categories: ❀ VĂN SỬ | Nhãn: | Bạn nghĩ gì về bài viết này?

Điều hướng bài viết

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

Tạo một website miễn phí hoặc 1 blog với WordPress.com.

%d bloggers like this: