Trách Am ngữ lục (kỳ 1)


晦庵有云曰:「孟軻沒、大道不傳。」若是此語,則漢唐五代便無人矣,其可信否?孔孟出處騷亂之秋,而百家諸子林立焉。程朱現藏臨危之邦,而萬世後學萌芽焉。天下有道則為世用,无道則退而精其所學以待時耳。是謂世愈病,士愈困焉。士愈困,學愈精焉。天地間一刻而全然無道統,一刻而全然無聖賢,未之有也。但有幽明遠近大小微著而已矣。上士尚古通今,中士好古樂今,下士或泥古疾今或醉今蔑古耳。齊古今而守其一以觀其變,非樹立之英雄豪傑則不能。

窄庵語錄

Hối-am hữu vân viết: “Mạnh Kha một, đại Đạo bất truyền.” Nhược thị thử ngữ, tắc Hán, Đường, Ngũ-Đại tiện vô nhân hỹ, kỳ khả tín phầu? Khổng Mạnh xuất-xử tao-loạn chi thu, nhi bách-gia chư-tử lâm-lập yên. Trình Chu hiện-tàng lâm-nguy chi bang, nhi vạn-thế hậu-học manh-nha yên. Thiên-hạ hữu đạo tắc vi thế-dụng, vô đạo tắc thoái nhi tinh kỳ sở học dĩ đãi thì nhĩ. Thị vị thế dũ bệnh, sĩ dũ khốn yên. Sĩ dũ khốn, học dũ tinh yên. Thiên địa gian nhất khắc nhi toàn-nhiên vô đạo-thống, nhất khắc nhi vô thánh-hiền, vị chi hữu dã. Đãn hữu u-minh, viễn-cận, đại-tiểu, vi-trước nhi dĩ hỹ. Thượng-sĩ thượng cổ thông kim, trung-sĩ hiếu cổ lạc kim, hạ-sĩ hoặc nệ cổ tật kim hoặc túy kim miệt cổ nhĩ. Tề cổ kim nhi thủ kỳ nhất dĩ quan kỳ biến, phi thụ-lập chi anh-hùng hào-kiệt tắc bất năng.

Hối-am có lời rằng: “Mạnh Kha mất, Đạo cả chẳng được truyền.” Ví bằng cho lời này là phải, ắt Hán, Đường, Ngũ Đại chẳng có một người nào đáng kể vậy, có thể tin chăng? Khổng Mạnh xuất-xử trong thời buổi rối loạn, thế mà bách-gia chư-tử mọc lên như rừng. Trình Chu hiện-tàng trong nước đang lâm-nguy, thế mà hậu-học của muôn-đời nẩy mầm. Thiên-hạ có đạo ắt được đời sử-dụng. Vô đạo, ắt lui mà trau giồi sở-học cho tinh-tế để chờ thời vậy. Cho nên nói đời càng tồi bại, kẻ sĩ càng khốn cùng. Kẻ sĩ càng khốn cùng, sở-học càng tinh luyện. Trong khoảng trời đất, một khoảnh khắc mà toàn-nhiên không có Đạo-thống, một khoảnh khắc mà toàn-nhiên không có thánh-hiền, chưa từng có vậy. Chỉ có lúc sáng lúc tối, lúc xa lúc gần, lúc lớn lúc nhỏ, lúc mờ lúc tỏ mà thôi vậy. Thượng-sĩ chuộng cổ mà thông kim. Trung-sĩ vừa hiếu cổ vừa thích kim. Hạ-sĩ hoặc nệ cổ ghét kim, hoặc say kim khinh cổ mà thôi. Coi cổ kim bằng nhau mà giữ được cái Nhất để xem sự biến-hóa, phi bậc anh-hùng hào-kiệt có tài-trí kiến lập, ắt chẳng được vậy.

Hui-an had a saying, “After Mencius passed away, the transmission of the great Way ceased.” If this statement is correct, then throughout the Han, Tang, and Five Dynasties there was no one worthy of comment. Is this believable? Confucius and Mencius lived in a time of chaos and tumult, yet the hundred schools and various philosophers rose up like a forest. The Cheng brothers and Chu Hsi lived in a state facing imminent disaster, yet the shoots of future scholars for all ages were planted therein. When all-under-Heaven possesses the Tao, such men are employed by the world. When all-under-Heaven lacks the Tao, such men retreat and refine their learning in order to await the proper time. Hence, I say, the greater the world is disordered, the greater scholars suffer. The greater scholars suffer, the more their learning is refined. Throughout heaven and earth, there has never been an instant wherein the orthodox transmission of the Tao was completely lost, never an instant wherein there have been absolutely no sages and worthies. There are only vicissitudes of obscure and bright, distant and near, large and small, secret and known. The superior scholar favors antiquity but penetrates the present. The mediocre scholar has a fondness for antiquity but takes pleasure in the present. The worthless scholar either is enslaved to antiquity and hates the present or is inebriated on the present and despises antiquity. Only a real man of surpassing excellence and talent with the ability to stand on his own foundation is able to see antiquity and the present as being equal, and hence, in holding fast to its Unity, be able to examine its diversity.

23 • 03 • 2016

Advertisements
Categories: ☺ TÙNG THOẠI | Nhãn: | Bạn nghĩ gì về bài viết này?

Điều hướng bài viết

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

Tạo một website miễn phí hoặc 1 blog với WordPress.com.

%d bloggers like this: